Neden Ben? İptilanın Dört Merhalesi

Hepimizin tanıdığı bir an var. Duvarın dibine çöküp ellerini başının arasına aldığın ve tek bir kelime söyleyebildiğin an: niçin?

Niçin ben, niçin şimdi, niçin bu kadar ağır. Belki aylardır uğraşılan bir iş bir gecede iptal olmuştur. Belki güvenilen biri, tam güvenildiği yerden vurmuştur. Belki de ortada tarif edilebilir hiçbir sebep yokken göğsün tam ortasına oturan o kapkara ağırlık gelmiştir. Adına anksiyete diyoruz, tükenmişlik diyoruz, bazen depresyon diyoruz.

Ben bu anı yaşadım. Bir kereden fazla. Ve o anlarda bana en çok zarar veren şey acının kendisi değildi — acının yanlış bir şey olduğuna dair içime yerleşmiş kanaatti.

Çünkü modern dünyanın bu mevzuda tek bir cümlesi var: acı çekiyorsan bir şeyi yanlış yapıyorsun, hemen düzelt. Daha çok çalış. Daha iyi plan yap. Şu kitabı oku, şu seminere git, şu uygulamayı indir. Acıyı yok et.

Peki ya yanılıyorsak? Ya o acı bir hata değil de bir güncelleme ise?

Geçen yazıda Fütûhu'l-Gayb'ın ikinci makalesini konuşmuştuk: bataklık âlemi ve oradan yalnız çıkılamayacağı, birbirimize hayrı tavsiye ederek çıkılabileceği. Bugün üçüncü makaleyi açıyoruz ve bataklığın en dibine iniyoruz. Abdülkadir Geylânî bu makaleye iptila diyor: belâ, imtihan, sınanma.

İnsanın başına bir iş geldiğinde: dört merhale

Geylânî Hazretleri'nin bu metinde yaptığı şey bir vaaz değil; neredeyse bir davranış tahlili. İnsanın başına bir belâ geldiğinde verdiği karşılıkları, bir psikoloğun soğukkanlılığıyla adım adım söküyor. Ve diyor ki: insan bir belâ ile karşılaştığında dört merhaleli bir algoritmanın içine düşer.

1. Ego savunması: "Ben çözerim"

Metinde şöyle geçiyor: "İnsan başına bir iş gelirse önce kendi kendine kurtulmaya çalışır."

Bu ilk refleksimizdir. Bir mesele mi var? Ben hallederim. Zekâm var, kabiliyetim var, tecrübem var. Hemen bir kriz masası kurarız: plan A, plan B, plan C. Sabahlarız, koştururuz, listeler yaparız.

Bunun altında yatan şey tembellik değil, tam tersi. Altında yatan şey nefsin en tabiî isteğidir: kontrolün bende olduğuna inanmak. "Benim hayatım, benim idârem" demek. Ve o planlar tutmadığında sarsılan şey aslında iş değil, o inançtır.

2. Sebeplere sarılmak — ve sebepleri ilâhlaştırmak

Planlar tutmayınca ikinci merhale gelir: "Muvaffak olamayınca etraftan yardım istemeye koyulur. Padişaha gider, zenginlere koşar; hasta ise doktora gider."

Bugünkü hâli aynı. Kendi gücümüz yetmeyince çevremize sarılırız. Borç isteyebileceğimiz akrabaları düşünürüz, tanıdık ararız, en iyi hekimin adını sorarız.

Burada çok mühim bir ayrım var ve atlanırsa metin yanlış anlaşılır: Geylânî sebeplere sarılmayı yermiyor. Doktora gitmeyi, borç istemeyi, çalışmayı, tanıdık aramayı kötülemiyor. Yerdiği şey, o sebebi ilâh yerine koymak. Yani çözümü o paradan, o doktordan, o insandan beklemek. "Şu adama ulaşabilsem işim biter" dersin. Ulaşırsın ve telefon açılmaz.

3. Pazarlık duası

Kendi gücün yetmedi. Çevren, paran, tanıdıkların da yetmedi. İnsan o zaman üçüncü merhaleye geçer: "Bununla da kurtulamayınca Allah'a döner."

Burada durup "ne güzel, dönmüş işte" demek kolay. Ama Geylânî tam burada çok ince bir cerrahlık yapıyor. Bu dönüşün saf bir dönüş olmadığını söylüyor. Metne bakalım:

"Durur, yalvarmaya başlar. Dua eder, senâ eder, ihtiyaçlarını teker teker sayar. Bunları yaparken bir yandan reddolunmaktan korkar, bir yandan da isteği yerine geleceği için ümit ederek sevinir."

Fark ediliyor mu? Bu duanın merkezinde hâlâ ben var. "Ben çok zordayım, beni kurtar. Şu işimi halledersen söz, şöyle yapacağım." Bir dilekçe veriyoruz ve cevap bekliyoruz.

Bu bir teslimiyet değil, bir talepkârlıktır. Meselenin çözülmesini istiyoruz — meseleyi vereni değil.

Ve burada suçlanacak bir şey yok. Bu dua da duadır, insanın hâlidir, benim de duamdır. Geylânî bunu ayıplamıyor; sadece yolun sonu olmadığını söylüyor.

4. İnkıta: sözün bittiği yer

Sonra o an gelir. Dua edersin, edersin, edersin — ve hiçbir şey olmaz.

"En son bu hâlden de usanır. Yaptığı dua ve niyazın işe yaramadığını zanneder. Bu sefer dua da dâhil her şeyi bırakır."

Burası sözün bittiği yerdir. Tasavvufta buna inkıta denir: kopuş. Kulun "ben yapabilirim" iddiasının tamamen iflas ettiği an. Planım bitti, gücüm bitti, çevrem bitti, dualarım bile bitti.

Bu ağır bir yerdir ve hafife almıyorum. Kimi insan burada hayattan tamamen ümidini keser. Eğer bu satırları oradan okuyorsan, senden tek istediğim şu: bunu tek başına taşıma. Bir insana söyle. Geçen yazıdaki hayrı tavsiye tam da bunun için vardı — bataklıktan yalnız çıkılmıyor.

Ve Geylânî tam burada, bütün metnin en sarsıcı cümlesini kuruyor: asıl mesele burada başlıyor.

"Aradan çekilmek" ne demek

Niçin o sessizlik yaşandı? Niçin dualar duyulmuyormuş gibi hissedildi?

Geylânî'nin cevabı şu: çünkü aradan çekilmen gerekiyordu.

Bir istiare kuralım: sen direksiyonda olduğun sürece müdahale gelmiyor. Ne zaman ki ellerini direksiyondan çektin, ne zaman ki "ben pes" dedin — işte o zaman kader-i ilâhî devreye giriyor.

Bu cümle ilk duyulduğunda insanı rahatsız eder, çünkü kulağa "bırak her şeyi" gibi gelir. Değil. Az sonra buna geleceğiz. Ama önce Geylânî'nin bu hâli tarif etmek için kullandığı üç istiareyi görelim; çünkü bu üçü, metnin bende en çok iz bırakan tarafı.

Üç istiare

Gassâl elindeki meyyit. Metinde geçen tarif: "Yıkayıcının elindeki ölü gibi olur, kendinden habersiz." Ölü, kendisini yıkayana itiraz eder mi? "Suyun sıcak oldu" der mi? "Beni sağa değil sola çevir" der mi? Demez.

İlk duyulduğunda ürkütücü bir tasvirdir. Ama şuraya dikkat: burada tarif edilen şey ölmek değil, direnci bırakmak. Ve iptilanın zirvesinde insan hakîkaten bu hâle gelir; itiraz edecek mecali kalmaz. Paradoks şurada: huzur da tam burada başlar. Çünkü acımızın büyük bir kısmı hâdisenin kendisinden değil, ona direnmemizden çıkıyor.

Top. "Hâsılı bir top gibi olur; gayr-i ihtiyârî sağa sola yuvarlanır." Hayatın sopası vurur, bir o yana bir bu yana yuvarlanırsın. Dışarıdan bakan "vah vah, adam ne hâllere düştü" der. Ama topun içindeki şuura sahipsen bilirsin ki o el rastgele vurmuyor; bir istikamet var.

Bukalemun. "Bukalemun gibi renkten renge geçer." Bu, iki yüzlülük mânâsında renk değiştirmek değil — kaderin her rengine intibak etmektir. Fakirlikle boyanırsın, şikâyet etmezsin. Zenginlikle boyanırsın, şımarmazsın. Hastalıkla boyanırsın, inlemezsin.

Üçünün ortak noktası şu: hiçbiri hareketsizliği değil, itirazsızlığı anlatıyor. Aradaki fark bu yazının belkemiği.

"Bu tevekkül değil, kaderciliktir"

Bu itirazı ciddiye almak lâzım, çünkü hem yaygın hem de haklı bir tarafı var. En güçlü hâliyle şöyle kurulur:

"Bu anlattığın şey insanı felç eder. Madem her şey aradan çekilince oluyor, o hâlde niçin çalışalım? Niçin plan yapalım? Bu, tembelliğin dinî kılıfıdır. Zaten bu topraklarda insanların çoğu bu yüzden oturuyor."

Cevabım şu. Metnin ikinci merhalesini hatırlayalım: Geylânî sebeplere sarılmayı yermedi. Doktora gitmeyi, borç istemeyi, çalışmayı, plan yapmayı hiçbir yerde kötülemedi. Yerdiği tek şey, o sebebi ilâhlaştırmaktı.

Yani teslimiyet, gayrete dair değil — neticeye dair. Elini taşın altına koymamak değil; taşın kalkıp kalkmamasının senin elinde olmadığını kabul etmek. Bunlar birbirine benzemiyor bile.

Ve dürüst olalım: burada hakîkaten bir tehlike var. "Ben aradan çekildim" cümlesini, aslında yapmaktan korktuğu bir işten kaçmak için söyleyen bir insan — ki bunu ben de yaptım — kendini kandırıyordur. Bir sual, bu ikisini birbirinden ayırmaya yetiyor:

Bıraktığım şey neticenin idâresi mi, yoksa vazifenin kendisi mi?

Neticeyi bıraktıysan tevekküldür. Vazifeyi bıraktıysan bunun adı başka bir şeydir ve dinî bir kılıf giymesi onu değiştirmez.

Peki bu kadar acı boşuna mıydı?

Geylânî bu hâlin neticesini şöyle müjdeliyor: "Bu hâlle güzelleşir, bununla hoş olur, sâkinleşir."

Modern insanın arayıp da bulamadığı şeyin adı bu: sükûnet. İlaçla, terapiyle, tatille, tatil dönüşü aynı yere düşen o boşlukla aradığımız ama bulamadığımız iç huzur. Niçin geliyor biliyor musun? Çünkü artık neticesini idâre etmeye çalışmadığın bir hayat yaşıyorsun.

Burada bir yanlış anlamayı da kapatalım: sükûnet, hiçbir şey hissetmemek değil. Acının bitmesi de değil. Ben bunu şöyle tarif edebiliyorum — acı devam eder ama acıya eşlik eden o ikinci ses susar. Hani bir şey ters gittiğinde asıl yoran, hâdisenin kendisi değil de arkasından gelen o bitmeyen iç konuşmadır ya: "keşke şöyle yapsaydım, niçin ben, şimdi ne olacak, herkes ne diyecek." İşte o ses susuyor. Geriye sadece yapılacak iş kalıyor.

Bu bir kabiliyet değil; bir alışma. Bir kere tadıldığında insan onu arar, çünkü çırpınmanın ne kadar pahalı bir şey olduğunu ancak bıraktıktan sonra fark ediyoruz.

Ve makalenin sonundaki asıl vaat şu: "Kuvvetini Hak'tan alır, O'na tevekkül eder; böylece Hakk'ın çeşitli ilimlerini öğrenir."

Eskiden kendi cılız gücünle savaşıyordun ve yoruluyordun. Şimdi başka bir kuvvetle donanıyorsun. Tasavvufta bu yolculuğun adı seyr ü sülûk. Bugünün diliyle söylersek anti-kırılganlığa çok yakın bir yerde duruyor: seni yıkmayan acı seni sadece güçlendirmiyor, kırılmaz kılıyor.

Bu satırlara kadar geldiysen, muhtemelen sende de bir yerlerde bir çatlak var. O çatlak kusur değil. Işık zaten oradan giriyor.

Küçük iptilalar

Bu metinler okunurken hep büyük felâketler akla geliyor: iflas, hastalık, ihanet, ölüm. Halbuki bir hayatın şeklini belirleyen şey nadiren o büyük hâdiselerdir. Şeklimizi, günde otuz kere karşılaştığımız küçük ters gidişler veriyor.

Trafikte sıkışmak. Beklenen mesajın gelmemesi. Bağlantının tam o dakikada kopması. Sıraya girip yanlış sıraya girdiğini fark etmek. Bir işi bitirmişken bir yerinin bozulduğunu görmek.

Bu küçük hâdiselerin hiçbiri hayatı değiştirmez. Ama her biri, o dört merhaleli algoritmayı saniyeler içinde baştan sona çalıştırır. Önce öfke ve "ben hallederim" (birinci merhale). Sonra "kimi arasam" (ikinci merhale). Sonra içimizden geçen o küçük pazarlık (üçüncü merhale). Ve çoğu zaman kısa bir küskünlük (dördüncünün cılız bir taklidi).

Şunu ikimize birden soruyorum:

Bugün ters giden en küçük şeye ilk karşılığım ne oldu?

Bu sualin kıymeti şurada: büyük belâ geldiğinde nasıl duracağımıza, aslında küçük belâlarda kurduğumuz refleks karar veriyor. Kimse trafikte çırpınıp da hastane koridorunda sâkin olmuyor. Terbiye edilen şey hâdise değil, ona verdiğimiz karşılık.

Ve bunun için kimsenin özel bir imtihana ihtiyacı yok. Malzeme zaten günde otuz kere önümüze geliyor. Onu israf ediyoruz, çünkü küçük olduğu için imtihandan saymıyoruz.

Bu haftanın vazifesi

Bu seride kaidemiz şu: bu sadece bilgi değil, hâl edinme yolculuğu. Bilgi okunur ve unutulur; hâl ancak tekrarla yerleşir. O yüzden vazife küçük, ölçülebilir ve yedi günlük.

Önümüzdeki yedi gün boyunca, işlerin ters gittiği her an — trafikte sıkıştığında, internet koptuğunda, beklediğin mesaj gelmediğinde — ilk refleksi durdur. Öfkeyi de, hemen plan yapmayı da. Sadece 10 saniye dur ve kendine sor:

Şu an çırpınıyor muyum, yoksa gassâl elindeki meyyit gibi sâkin miyim?

Hepsi bu. On saniye. Cevabı bir yere yazmana bile gerek yok; sualin sorulmuş olması yeterli. O ilk sessizliği yakala.

Bir de şu var. Bu metnin ilk hâlini anlattığımda izleyenlerden tek bir cümle istemiştim: "Ben aradan çekildim." O hafta bu bizim sancağımızdı. Bugün de aynısını istiyorum — ama bu sefer bana yazman şart değil. Yedi günü tuttuysan o cümleyi bir yere yaz: bir deftere, bir mesaja, bir arkadaşına. Kendi kulağının duyacağı bir yere.

Küçük bir şeffaflık notu: ben bu "dur ve sor" refleksini bir yazılıma da öğretmeye çalıştım. KAM — kam.run — kişisel asistan modeli; şu an beta pilot hâlinde. Pilot ölçümünde vazife tamamlama %42,7'ye karşı %27,4 çıktı; fakat ikinci gün geri dönüş %13,5'te kaldı. Yani bir insanın yedi gün bir refleksi sürdürmesi, hiçbir yazılımın henüz çözemediği bir mesele — benimki de dâhil. Bunu gizlemenin bir mânâsı yok.

Serinin dördüncü makalesinde daha ağır bir kapıyı çalacağız: manevî ölüm ve diriliş. Yani bu inkıta ânından sonra insanın nasıl yeniden ayağa kalktığı.

O zamana kadar iptilan rahmete dönüşsün.

Allah'a emanet olun.