İçeriğe atla
Kanallar

İbn Arabî Okumaları · 1. bölüm

Kapının Altındaki İmza

6 dk okumaYazıVideo

YouTube'da izle ↗ (yeni sekmede açılır)Kanala abone ol ↗ (yeni sekmede açılır)

Bir kapı düşün. Ahşap, özenle işlenmiş. Biri sorsa "Bu kapıyı kim yaptı?", testere demezsin. Keser de demezsin. Usta dersin.

Peki bugün yaptığın her şeyi kim yaptı?

Bu sual, yedi yüz yılı aşkın bir tevhid risalesinin ilk sayfalarında duruyor. Bu yazı o risaleyi makale makale okuyacağımız yeni serinin ilki. Baştan söyleyeyim: hoca değilim; kitabı seninle birlikte okuyan bir okurum.

Kapaktaki isim

Elimdeki kitabın kapağında Muhyiddîn İbnü'l-Arabî hazretlerinin (kuddise sirruh) adı yazıyor: Nefsini Bilen Rabbini Bilir. Alt başlığı: Varlık, Yokluk ve Nefsin Mertebeleri. Kütüphane kayıtlarında pek çok farklı adla geçen bu esere bizim baskıda kısaca Tevhîd Risâlesi deniyor.

Risale yakın zamana kadar İbn Arabî'nin eseri olarak bilindi ve bu adla birçok dile çevrildi. Sonra İbn Arabî üzerine çalışan Michel Chodkiewicz, metnin başka birine ait olduğunu tespit etti: Abdullah b. Mes'ûd Balyânî (ö. 686/1288).

Kitap neden hâlâ İbn Arabî adıyla basılıyor? Yayına hazırlayan Ercan Alkan bu suali kendisi soruyor. Cevabı şu: Türkçe tercümeyi yapan Es'ad Erbilî (1847–1931), risaleyi İbn Arabî'nin eseri bilerek tercüme ve şerh etmiş. Alkan bir şey daha ekliyor: risale İbn Arabî'nin olmasa da İbn Arabî geleneği onu hiçbir zaman bir kenara koymamış.

Yani elimizde üç kat var: Balyânî'nin risalesi, Erbilî'nin 1918 tarihli şerhi ve Alkan'ın sadeleştirmesi. Bu seride "İbn Arabî" dediğimde kapaktaki bu ismi kastediyorum; ama ismin arkasında kimin durduğunu artık biliyorsun.

Kitaba adını veren sözün de bir kaydı var. "Nefsini bilen Rabbini bilir" sözünün hadis olup olmadığı tartışmalı; kimi Hz. Ali'ye, kimi Yahyâ b. Muâz er-Râzî'ye nispet ediyor (Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ, II, 343). Ben de onu "Allah Resulü buyurdu" diye değil, sûfîlerin yüzyıllardır üzerinde durduğu bir söz olarak anıyorum.

Kapakta bir isim, arkasında başka biri. Tuhaf bir tesadüf: risalenin ilk makalesi tam olarak bunu konuşuyor.

Öncesi olmayan

Risale bir hamd ile ve bir "önce" ile açılıyor: Allah'ın birliğinden önce bir "önce" yoktu, çünkü önce O'dur; O'ndan sonra bir "sonra" da yoktur, çünkü sonra da O'dur. Hadîd sûresinin üçüncü âyetine bir işaret bu: "O, Evvel'dir ve Âhir'dir; Zâhir'dir ve Bâtın'dır. O, her şeyi bilendir."

Sonra bir liste geliyor:

"…ne önce, ne sonra, ne yakın, ne uzak, ne nasıl, ne nerede…" (s. 23)

Düşünebildiğimiz her şey bu kelimelerin içinde: zaman, yer, yön, mesafe. Risale diyor ki O, bunların hiçbiriyle nitelenmez.

Dayandığı hadis Buhârî'de: "Allah vardı ve O'ndan başka hiçbir şey yoktu." (Buhârî, Bed'ü'l-Halk 1; Tevhîd 22) Risale buna bir cümle ekliyor: "Şimdi de olduğu hâl üzeredir." Burada dürüst olmak lazım: bu ek Buhârî'nin metninde yok; kitabın dipnotuna göre Hz. Ali'ye ya da Bâyezîd-i Bistâmî'ye nispet ediliyor. Ama taşıdığı fikir bütün risaleyi taşıyor.

Şimdi de mi? Ben buradayım, sen oradasın, bu masa burada. Risale bu suali duyuyor; birazdan kendisi soracak.

İsim ve müsemmâ

Müsemmâ, isimlendirilen demek. Senin adın bir isim; sen, müsemmâsın. Adın kâğıda yazılır, silinir, değişir; sen aynı kalırsın. Peki Allah'ın isimleri için de böyle mi?

Risale âlimlerin bu meseledeki tavrını üçe ayırıyor. Bir kısmı, mesele insanı hataya düşürecek kadar ince olduğu için susmayı seçmiş. Bir kısmı isimleri gruplara ayırmış: zât ismi, sıfat isimleri, Kuddûs gibi tenzih isimleri, Hâlık ve Râzık gibi fiil isimleri. Bir kısmı da aradaki farkın yalnız dilden geldiğini söylemiş.

Risalenin cevabı net: O, öteki varlıklar gibi bir isim ile bir isimlendirilenin birleşiminden oluşmaz; öyle olsaydı sonradan meydana gelmiş olurdu. O'nun ismini andığımızda ismi değil, O'nu kastederiz. Delili çarpıcı:

"O'nun ismi kendinin gayrı olsaydı 'Lâ ilâhe illallah' ifâdesinin bile küfür olması gerekirdi." (s. 24)

Tevhid cümlesi, ismin sahibinden ayrı düşünüldüğü anda tevhidin tersine dönerdi.

Risale bir adım daha atıyor: Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın; hepsi O'nun kendisidir, ama öncelik vasfı olmadan Evvel, görünür olmaksızın Zâhir. Bu mertebeye "amâ" ya da "ahadiyyet" mertebesi deniyor. Amâ, ince bulut demek; kelime tasavvufa, Allah Resulü'ne "Rabbimiz mahlukatı yaratmadan önce neredeydi?" diye sorulduğunda verdiği cevapla girmiş: altında da üstünde de hava olmayan bir amâda (Tirmizî, Tefsîr). Hazırlayan dipnotta sûfîlerin varlığı beş mertebede düşündüğünü de hatırlatıyor: ahadiyyet, vâhidiyyet, ruhlar, misal ve içinde yaşadığımız şehâdet âlemi. Bu mertebeleri serinin ilerisinde açacağız.

Sual: Bir ismi anarken ismi mi anıyorsun, sahibini mi?

Testere ve usta

Risale varlıkları üçe ayırıyor: Allah'ın zâtı, O'nun sıfatları ve yaratılmışlar, yani "sıfatların sıfatları". Biz bu üçüncü gruptayız. Ama hemen ekliyor: Allah dostlarının keşfine göre Gerçek Varlık'tan başka hiçbir şeyin kendi başına varlığı yoktur.

Peki biz neyiz? Risalenin cevabı tek kelime: araz. Kendi başına duramayan şey. Rengi düşün: kırmızı tek başına var olamaz; bir elmanın, bir kumaşın üstünde var olur. Elma gidince kırmızı da gider. Mevcut nesneler de kendi kendilerine ayakta durmuyor; onlara biçim veren, onları hareket ettiren ve durduran Allah'tır. Ve risalenin en akılda kalan benzetmesi:

"…bunları testere ya da keser yaptı denilmez; doğramacı yaptı denilir." (s. 26)

Buradan sonrası benim çıkarımım. Bir iş iyi gittiğinde ne diyoruz? "Ben yaptım." Bir proje tuttu, bir sınav geçti, bir konuşma iyi geçti; içimizde bir ses hemen imzayı atıyor. Testere, kapının altına kendi adını yazıyor. Bunun da bir bedeli var: her şeyi ben yapıyorsam her şeyi ben taşımak zorundayım. Her başarı benimse, her eksik de benim. Testere, ustanın yükünü sırtlamaya çalışıyor.

Risale bu noktada sert bir sahne aktarıyor: mevcut nesneleri nasıl inkâr ettiği sorulan İbn Arabî, Allah'tan başkasını görmeyen âriflerle konuştuğunu, mâsivâyı görenlere söyleyecek sözü olmadığını söylüyor. Sen de ben de mâsivâyı görüyoruz; bu masayı görüyoruz. Risale bunu da biliyor: Allah Resulü'nün ashâbıyla şeriatın diliyle konuştuğunu, bazı hakîkatleri ise Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ali gibi seçkinlere remz ve işaretle anlattığını hatırlatıyor. Her söz herkese aynı seviyeden söylenmiyor.

Bize düşen pay belki şu: kapıyı görmeye devam ediyorsun, testereyi de görüyorsun; ama kapının altına kimin adının yazılacağını unutmuyorsun.

İtirazı en güçlü hâliyle kurayım

Ercan Alkan takdimde risalenin cevap aradığı klasik sualleri sıralıyor. En güçlü hâlleriyle:

Varlık tek ise gözümle gördüğüm bu şeyler ne? Allah'tan başka her şeyi yok hükmünde saymak, O'nun Rab oluşunu boşa çıkarmıyor mu? Terbiye edilecek kimse yoksa Rab kimin Rabbi?

Ve en serti: Her şey bir alet gibiyse, her şeyin gerçek yapıcısı yalnız Allah ise, insan işlediği günahtan neden sorumlu olsun? Testere kötü bir kapı yaparsa testereyi suçlamayız; ustaya bakarız. O hâlde ben neden sorumluyum?

Bu suali küçümsemiyorum. İlk makale ona cevap vermiyor; takdime göre risale bu suallere ilerleyen kısımlarda cevap arıyor. O cevapları geldiklerinde kendi sayfalarından okuyacağım; bugün kendi cevabımı uydurmayacağım.

Ama ilk makale bir sınır çiziyor ve bu sınır çok mühim. İlâhî isimler ne O'na dâhildir ne O'ndan hâriç; ve burada zihne asla hulûl gelmemeli. Hulûl, Allah'ın bir varlığın içine girip onun sûretine büründüğüne inanmak demek. Risale bunu açıkça reddediyor: Hak Teâlâ hiçbir şeye girmez, hiçbir şey de O'na girmez. Yani "her şey O'dur" cümlesi "bu masa Allah'tır" demek değil.

Erbilî de tercümesinin başında benzer bir uyarı yapıyor: sûfîlerin ifadeleri ya da onları dinleyenlerin anlayışı yetersiz kalınca itirazlar ve haksız eleştiriler doğmuş. İki âyet hatırlatıyor: "Attığın zaman sen atmadın, Allah attı." (Enfâl, 8/17) "Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmişlerdir." (Fetih, 48/10) Vardığı sonuç ölçülü: bunu hemen ve gelişigüzel inkâr etmek makul değil.

Ben de buradan şunu alıyorum: ne hemen inkâr, ne hemen "anladım" demek. Okumaya devam.

Yedi günlük tek amel

Yedi gün boyunca, her akşam yatmadan önce, gün içinde iyi giden tek bir şeyi düşün. Altına kendi adını değil, Usta'nın adını yaz ve içinden bir "elhamdülillah" de.

Kötü giden şeyleri bu hafta karıştırma; o sual ilerideki makalelerin. Neden yalnız iyi gidenler? Çünkü testerenin en çok imza atmak istediği yer orası.

Bu, "ben hiçbir şey yapmadım" demek değil. Çalıştın, uğraştın; testere de kesti. Mesele, kapının altına kimin adının yazıldığı.

Son sual

Kitabın takdim sayfasında Yunus Emre'nin bir beyti duruyor:

Biz bizi bilmez idik, bizi kendinden eyledi
Eşkere kıldı bizi, kendin pinhân eyledi

Kendimizi bilmezdik; bizi kendinden var etti. Bizi açığa çıkardı, kendini gizledi. Bugün nefsin bir yüzünü gördük: kendi başına duramayan, bir alet gibi duran yüzünü.

Bu hafta hangi kapının altına kendi adını yazdın?

Allah'a emanet olun.

Not: Sayfa numaraları M. Es'ad Erbilî'nin tercüme ve şerhinin Ercan Alkan tarafından hazırlanan baskısına aittir (hayykitap). Hadis kaynakları kitabın dipnotlarından alındı. Âyet mealleri sadeleştirilmiştir.

İbn Arabî Okumaları — devamı e‑postana gelsin

Her yeni videodan sonra bir yazı ve bir bülten, doğrudan e‑postana. Video yoksa e‑posta da yok; araya algoritma da girmiyor.

Son sayı: Kapıyı zorlamadan istemek · 14 Kasım 2026

Onay için e-postana bir bağlantı gelecek. İstediğin an tek tıkla çıkarsın · Eski sayılar · Gizlilik

Bu yazıyı birine gönder:WhatsApp ↗ (yeni sekmede açılır)X ↗ (yeni sekmede açılır)

Diğer yazılar

← Tüm yazılar